साप्तहिक आत्मबल

लेखाचे नाव :

"लिहिता लिहिता, वाचता वाचता."

     श्रीमंतीच्या राजवाड्यात साहित्यिक जन्म घेऊ शकतो. गरिबीच्या झोपडीत साहित्यिक जन्म घेऊ शकतो. लेकुरवाळ्या दांपत्याच्या घरात साहित्यिक जन्म घेऊ शकतो. नपुंसकांच्या चाळीत साहित्यिक जन्म घेऊ शकतो. खरं तर साहित्यिकाचा जन्म उद्भवतो तो समाजमनासाठी. यथेश्च सृष्टीचा भावनाविलास अधोरेखांकीत नमूद करण्यासाठी .मनाच्या कोपऱ्याचे सर्वस्व इतंभूत मांडण्यासाठी. साहित्यिकाचा जन्म एक अविस्मरणीय क्षण असावा. असं म्हणतात की समुद्र मंथनाच्या वेळी काही विष तयार झालं आणि काही अमृत तयार झाले;म्हणून अमृत आणि विषाची उत्पती एकाच माध्यमातून झाली असं आपल्याला वाटत असणं चुकीचं नाही. एखाध्या व्यक्तीची जेव्हा हेळसांड होते किंवा मनाची घुसळण होते . तसेच त्यांना योग्य वागणूक दिली जात नाही किंव्हा आर्थिक, भावनिक,मानसिक कारण कुठलं ही असो मनाचा कोंडमारा होतो. मनातील घुसमट कुणाजवळ व्यक्त करता येत नाही. अशा वेळी आपल्यातील प्रवृत्ती सादर होऊ लागतात. याचा परिणाम असा असतो की बालपनापासून आपल्या मेंदूवर जे जे बरे वाईट संस्कार झाले त्यांच उद्भवलेल्या परिस्थिती रुपी मंचकावर घर्षण सुरु होतं. याचे साम्य पुन्हा आपण समुद्र मंथनाशी केलं तर मिळालेले विष आणि अमृत रुपी तत्व तयार झालेले दिसून येतील.

          क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले जेव्हा लिहायला वाचायला शिकल्या. त्यांनी स्त्री शिक्षणाच पवित्र काम हाती घेतलं सोबतच त्या समाजातल्या अज्ञाय अन्यायावर कविता करू लागल्या " एकच शत्रू असे आपला तो म्हणजे अज्ञान. पाहिला का ? दिसला का? " ही त्यांच्या समाजोपहित जोपसणारी कविता अज्ञान रुपी समाजाला ज्ञानरूपी देणं देऊन गेलीया.तर चला मग आज आपण लिहिता लिहिता वाचता वाचता बेंजमीन फ्रँकलीन विषयी थोडं जाणून घेऊ. लहान बेंजमीनला त्याच्या घरचे सर्व बेन म्हणून हाक मारत. बेंजमींनचे वडील अगरबत्त्या बनवण्याचा छोटासा धंदा करत. तसं पाहता त्यांचं चांगलंच मोठं कुटुंब ज्यामुळे बेन ला जास्त शिक्षण घेता आलं नाही. त्याला शाळेत जाऊन शिक्षण घ्यायला आवडत असलं व अगरबत्त्या बनवण्यात रस नसला तरी तो कुठलीच हालगर्जी न करता वडिलांचा अगरबत्त्या बनवण्यात मदत करायचा. तो आता कविताही करायला लागला होता. आपलं लिखाण सुधारावं म्हणून त्याने एडिसन च्या निबंधांची पारायने ही केली होती असं साने गुरुजी हिमालयाची शिखरे वर्णन करताना लिहितात. धन्य ची साहित्यिक म्हणावा. शून्यातून आकड्याची सुरुवात करणारा बेंजामीन. ज्याच्या चांगलेपणाची, प्रामाणिक व्यक्तिमत्वाची, साध्या राहणीमानाची, सदैव कामात असण्याची व्यक्तीरेखा पटायची नाही तो बेंजामीन छापखाना काढतो काय बुडीत आलेल्या दुसऱ्या वृत्तपत्राला स्वबळावर विकत घेतो काय पण परिस्थितीशी हार मानणे ज्याच्या स्मृतीला, आचारा -विचाराला आणि कर्माला देखील पटणार नाही असा हा बीझीबोडी बेंजामीन नेहमी आपल्या स्मरणात रहावा असाच.

-रेखा उत्तमराव राऊत

लिहिता लिहता वाचता वाचता :साप्तहिक आत्मबल

लेखाचे नाव :कोरोना नंतरचे अनुभव

_________________________

   कोरोना आला. सगळीकडे भीतीचं वातावरण पसरलं. काहींचे आधार गेलेत. काही निराधार झाले. काहींना अन्नापाण्याचा प्रश्न पडला. काही विनाकारण मेलेत. काहींचा हाताखालचा व्यवसाय गेला तर काहींची पोट भरण्याची नोकरी ही गेली. काही बेरोजगार झाले ;तर काहींनी रोजगार शोधण्यासाठी भटकंती केली. आयुष्याचे असेही पैलू आपण सगळ्यांनी कोरोनाच्या रूपात अनुभवलेच...आणि कोरोनाचे भयानक परिणाम अनुभवून मरून जगून वाचलेले आपण.आयुष्याने पुन्हा एकदा संधी दिली आणि पुन्हा एकदा या जीवाने जगण्याची धडपड कायमची सुरु केली. ऑफलाईन ऑनलाईन पेपर परीक्षा शाळा कॉलेज असं करता करता माझे कोरोनाचे दोन डोस सुद्धा कंप्लिट झाले. यातच पंच्यानवव्या अखिल भारतीय साहित्य संमेलनामध्ये माझी" पेरणी "ही कविता निवड झाली याचा मनापासून आनंद आहे. यावर्षी नेटाने दोन कवी संमेलनामध्ये मी सहभाग नोंदवलाच. एक म्हणजे शब्दास्त्र विचारमंच अमरावतीला निमंत्रित कवयित्री म्हणून मान मिळाला आणि दुसरं म्हणजे समतापर्व प्रतिष्ठान यवतमाळ मध्ये प्रोत्साहन पर बक्षीसाचे मानकरी झाल्याची नक्कीच खुशी आहे.अ ss...काही दिवसांपूर्वीच एक कविता लिहिली.ती कविता या संमेलनात सादर करण्याची इच्छा बरीच पूर्ण झाली. चार लोकांनी ती ऐकली. मनाचं समाधान झालं.ती कविता लिहिताना काळजाच्या कप्यांना कंप उगाच फुटत नसतो आणि श्वास संपताना सगळं काही विसरांत पडून जीव कुठेतरी एकरूप होऊ पाहतोय. होय!हाच तो अविस्मरणीय हृदयाचा हृदयात झालेला बोलका भास झाला. "बाई " होय!बाई च नाव दिलं मी या कवितेला.ती वाचाल तुम्ही. त्यात माझे काळीज मी गोठवलं आहे. श्वास अविरत होऊ घातलेयं. बोलतात ती स्पंदणे हाडमासाने जगली आहे. आहेच काय ही कविता वाचा जरा...

"बाई "

जन्म देते लेकराले, कळा सोसून अपार...||

करी काबाड कष्ट रे,माय सकाळ दुपार...||

ओळ घेऊन भावाची, यते बईन गावाले...||

मने पाईन डोयान, लई दिसान भावाले...||

झोपी लागल्या लेकरा, कशी थोपटते आजी...||

तिले माईत पुरान, तिनं रांदली रे सोजी...||

आन शाळत जाऊन,लेक झाळते वं घर...||

काड वाचून पुस्तक, देते शाबासकी सर...||

लेक शिकून शिकून, झाली मास्तरीन बाई...||

रोज संबाळून घर, पोरं शिकवाले जाई||

देल्ल लाऊन लगन, नाई भरली करीले...||

भल्या पायटे उटून, बाई जाते मजुरीले...||

दर मयन्यात यते, तुमी मनता इटाळ...||

जिले आली नाई पाळी, तिले होईन का बाळ...||

बाळ जीवाचा तुकडा, तिनं पोसलं बाळाले...||

होजो आदार रे बापु, तीच्या थकल्या काळाले...||

एक असते वं माय, एक असते वं लेक...||

बाळांतिनीलेच कळे, माय ममतेची हाक...||

आंग चोरून बसते, चारचवघात बाई...||

हाय नाजूक नाजूक, भारा उचलते डोई...||

डोई पदर मानाचा, शोबे कुकवाचा भांग...||

अशी लाजू नोको बाई, नाव नवऱ्याचे सांग...||

येन पेऊन तू दारू, कुरकुरतेस बाई...||

झालं बरं का वाईट, हुरहूरतेस बाई...||

जन्म मरनाचा फेरा,बांद बाशिंग कपाळा...||

झाली माय बईन वं, तिले फुटतो जीवाळा...||

सुक दुकाचा संसार, याची काय नवलाई...||

होतो आदार मानुस, घर सवारते बाई...||

जात सोडून मायेर, घर होते सुनं सुनं...||

असं नशीब बाईच, सांगा लियलं जी कोन...||

    अविरत अविश्रांत आयुष्याचे प्रत्येक क्षण जगण्याचं बळ देणारी कविता शब्दांची बीज करून जीवनाच्या भूपटावर मी पेरू पाहते आहे. दिशा अंधारलेल्या असताना धुसरशा वाटा ही चालू पाहते आहे. सुर्योदय सूर्यास्त सगळं काही जीवन्त आहे.मनातली मरगळ पुन्हा झडकून द्यावी आणि एक कविता यातून पुनर्जन्म घ्यावी इतकेच.साहित्यिकाचा जन्म आपला चला साहित्याचा प्रवास करूया. प्रथमच एक संमेलन त्यात जायचं म्हणजे जायचं. विचार पक्का केला. साधारण चारशे किलोमीटर खंडणी ते अमरावती एवढा प्रवास करून एका कवितेसाठी. यावर्षी कवयित्री म्हणून मिळालेला अनुभव फारच छान होता. "प्रेमवेडी ", "पेरणी ", "बाप ", "माय मराठी " मले काय पायजे ", जात्यावरलं गाणं " "आमच्याकडे असा वसंत येतो " सोबतच "बाई " अशी लागवड काव्यजमिनीत केली. तीने समाजमनाची भरगोस उत्पादन देऊन प्रत्येक मनास आधार रुपी समाधान द्यावं हीच आशा आहे. शेवट शेवट बाप कविता मांडते आहे. की... बाप शेती करायचा मी ऑफिसात काम करायचो...||

बाप पोटासाठी राबराब राबायचा, मी सहज म्हणून हातात औत धरायचो...||

हल्ली जोरदार पाऊस आला...|| आमच्या पिकाचं नुकसान झालं...||

मला फक्त बापाच्या व्यथा कवितेत मांडता आल्या होत्या...||

प्रत्यक्षात मात्र त्याच्या काळजाच्या चिंध्या चिंध्या झाल्या होत्या...||

आणि म्हणलं पोटात कसं काय तू पचवतोस रे बाबा...||

बाप हसून म्हणाला. मी बाप आहे ना रे बाबा...||

मी बाप आहे ना रे बाबा...||

...आयुष्य खरच खूप सुंदर आहे ;कारण त्याला दुःखाच्या झळा आणि सुखाची सर मिळत असते अश्याच सुखा दुःखात आपलीच विदर्भ एक्सप्रेस आपल्यासाठी नवनवीन भावनाविलास मांडण्यास तत्पर राहो एवढंच लेखणीला बळ दया.आणि असेच सुखा दुःखात आनंदी रहा. जगण्यासाठी आयुष्य आहे ते पुन्हा पुन्हा मिळणारे हंगामी ऋतू ही नाही. खुशीत रहा आनंदी रहा... आणि माझे छान छान लेख नक्की बरे वाचत रहा.म्हणूनच या दोन ओळी तुमच्या सगळ्यांसाठी लिहीत आहे."हसा. खळखळून हसा. असे हसा की गालावरती खळी आली पाहिजेत आणि या आनंदात सामील होण्या सुगंधाचा बाग सोडून गुलाबाची कळी आली पाहिजे."

. रेखा उत्तमराव राऊत

______________________

साप्तहिक आत्मबल

लेखाचे नाव :

घे घे म्हणत घात आली.

        एक असतो नमुना आठ आणि एक असतो सातबारा. आठ चे महत्व राहण्यासाठी आसऱ्याला जागा आणि अडोशाला छत देणारा नमुना आठ. त्यासोबतच पोटाची खळगी भरण्यासाठी शेतकऱ्याची नामी इस्टेट म्हणजे सातबारा. आजच्या परिस्थितीत ज्याच्या नावी सातबारा आहे काही नाही पण कुटकाभर जमिनीचा मालक म्हणून पटवारी आधी जमीन मालकाला विचारतो.तर अशीच एक सातबाराऱ्याची गोष्ट आता इथं व्यक्त करीत आहे.आज बँकेत जाऊन आलेली. भक्कम गर्दी होती. कुणी पैसे काढत होते टाकत होते. तसे पाहता मध्यवर्ती सरकारी बँकेत पैसे जमा करणाऱ्यांच्या तुलनेत पैसे काढणारे तर संख्येने जास्तच असतात. आंधळे, लंगडे, लुळे, पांगळे सर्व अपंग लोकं ही महिन्याला मिळणारी रक्कम उचलायला येतात. इथं निराधार उचलतात असं सगळं सोबतच मध्यवर्ती बँक म्हणजे शेतकऱ्याची बँक असं मला लहानपनापासुन वाटायचं ;कारण या बँकेत सगळेच शेतकरी लोकं बँक उचलतात. लाल्या उचलतात. त्त्यांना बोन्ड अळी इथूनच मिळते.माझ्या बाजूला एक आजोबा उभे होते. बँकेच्या पुस्तकाची झुरी प्रत घेऊन कुठल्यातरी आशेवर तिथं आलेली असणार एवढं खरं.

     काही वर्षांपूर्वी पाचसहा भावांनी वावर विकून खाल्लं आज त्याच्या लेकरांना दुसऱ्याच्या शेतात मरमर करावी लागतेय. काही जण शेत असून शेती करत नाही जमीन पडीत ठेवतात किंव्हा स्वतःला शेती करण्याजोगे असून वावर ठेक्यान देतात काय म्हणावं आता म्हणून ही मंडळी सहजच म्हणून जातात ही "अरे आम्हाला असतं वावर तर आम्ही ही गैरसोय केलीच नसती पण काय करते नाईलाज आहे. मला तरी वाटत शेती विकून सगळं नोकरी मिळण्याच्या कारणावरून किंवा अन्य कारणावरून शेतीच ठोबर तरी करू बसणं म्हणजे आजच्या परिस्थितीत चुकीच असणारच . शेती हा निसर्गाच्या मर्जीतला खेळ जरी असला तरी केलेल्या घामाइतकं भुई देतेच देते;म्हणूनच उभं रहायला जमीन आहे म्हणून काळ्या आईची सेवा करणारा आपला शेतकरी कधीतरी पूर्णतः सुखी व्हावा शेतकऱ्याच्या लेकरांना एवढं स्वप्न असतं.

 *~पेरणी* ~

टाका भुईत बियान, करा पेरनी पेरनी...||

पोटी पिकून येईन, माय धरनी धरनी...||धृ°||

घात मिरगाचं झालं, गेलं दिवस आकाळ.

आऊत फाडते सारं, आलं भरून आबाळ.

कशी वावरात टिबे पोर तरनी तरनी...||1||

टाका भुईत बियान, करा पेरनी पेरनी...||

मंदी मोडला मोगाळू, वाडी तासत बसला.

देल्ला ईसार भरून, बळी खुशीत हसला.

घरी वली बाळातीन, सुकी वरनी वरनी...||2||

टाका भुईत बियान, करा पेरनी पेरनी...||

हाका मारते धुऱ्याऊन, कारभारीन जेवाया.

बांदू शेतात झोपडी, पाण्यापावसात रावाया.

यावं बहरून रान, घाम गाळूनी गाळूनी...||3||

टाका भुईत बियान, करा पेरनी पेरनी...||

आज झालं मोयतीर, बियं पडलं मातीत.

रबराबतो बळीराजा, तेल मिळावं वातीत.

आता सपान पाहतो, सोनं यावं उगवूनी...||4 ||

टाका भुईत बियान, करा पेरनी पेरनी...||

पोटी पिकून येईन, माय धरनी धरनी...||

    ताईसाठी लिहिलेली ही कविता. शेतीमातीत राबणाऱ्या शेतकऱ्यांनो एकदा मुखी आणून भरभरून प्रेम द्याल हीच आशा आहे. सोबतच आपल्या जमिनीत बी बियाणं पेरण्याच्या आधी आपल्या जमिनीचा पोत जाणून घेणं ही एका प्रगल्भ शेतकऱ्याच लक्षण असावं. तसे पाहता मातीपरीक्षण केंद्रात जाऊन आपली माती वं तिचा पोत आपुन जाणून घेऊ शकतो. बी -बियाणं घेताना आवश्यक असलेले नियम पाळून वं बियाणं घेतल्यानंतर व्यवस्तीत हवाबंद पाकिटातीलच बियाणे आपण आता घेणारच आहो. सोबतच बियानाची पावती ही आपण घेणारच आहो आणि उद्या जाऊन शेतीच्या कामासाठी ही पावती कामी येतेच. तर अशा प्रकारे बी भरानाची घात आलेली आहे. काही दिवसांपूर्वीच भावई नाचून झालीय. आता मृग येईल आणि पावशा "पेरते व्हा, पेरते व्हा " म्हणत पेरणी करा म्हणून राहिलाय. हे धरीत्रे माये जननी जन्मभूमी वसुंधरे तुझ्या लेकरांनावर अशीच आभाळमाया राहू दे.

साप्तहिक_आत्मबल 

ऋणानुबंध

लेखाचे नाव : ऋणानुबंध 

पाय लकशे आता मायं वय झालं. आवं मनून त मनतो. जगून जगून किती जगनार मिया. तुयाशी लगन केलं. असा संसार थाटला. मया सुका -दुकात तू मया सोबत होतीस. आवं आता लेकरं मोटी झाली. घरादाराला लागली. काऱ्याच पांडर तुय मय डोकसं झालं, तरी तू मया सोबत हायस... पण आयुष्याच्या या पिगर कचाट्यात तुयाशी दोन सबद सांगतो मनत होतो. ती पयली भेट माहित हाय का!जवा मी तुले पाले आलो होतो. आवड नावड आपल्या दोगाले बी ठाव नोयतं. तुई माई सोयरीक झाली कुकवाचे टिकले कपारावर खुशीत मिरवले गेले. साकरपुडा उरकला आण हांडकी मडकी कपडा लत्ता सर्व सामा झाला न नव्या बौल्यावर तुयं मायं लगन लागलं. मयाशी लगन करून तू मया घरी आली. आली त आली मवं घरं तुयं होऊन गेलं. यवडच का त मया दुकात ही तुयं बरोबरीच पानदान आलं. मी शेतावर जाचो. राबराब राबाचो. यात तुले कधी मी जत्रा बित्रात नेलं नाई . घातल्या भावाच्या घरच्या जुन्या पुरान्या साड्या नव्या बिया कपड्याची हाऊस तू बी केली नाई पोरगी झाली माय झाली सून मामी आजी झाली. घर तुयं सोडून तू दूर गावी आमच्यासाटी आली. मनून च का!... का!! बायको नवऱ्याला आदार वाटत आसनार मनतो.मनून दोन सबद बायको साटी खाली लिवत हाओ.

बायको : जा घरी अर्धी पिऊन

 कुरकुरत असते बायको...||

झालं का बरं वाईट

हुरहरत असते बायको...||

 पडलो जर आजारी

सारखी झुरत असते

 बायको...||

नांदत असते नशीब म्हणून

हाल अपेष्टा मातीऱ्यात

 जणू पुरत असते बायको....||

उपास तपास कुंकवासाठी

 करत असते बायको....||

रंग सौभाग्याचे आयुष्यात

 आनंदाने भरत असते बायको...||

लेकरं बाळ झाले की

मी माय म्हणून उरत

 असते बायको...||

गेलं की कपाळाचं कुंकू

स्वाभिमानाच्या मनमंदिरी

 अजून मुरत असते बायको....||

     पाऊस काड्यात पानीच पानी न हिवाऱ्यात थन्डीचा तडाखा. घाल टोपरं सुटर. बांद टॉवेल न मोफलर.... हू ss हू आन उनाऱ्यात किती ऊन असते. असा मया ईदर्भ हाय राजा.तरी बी आपली सर्व्याचे गऊ कांडत बसलेली माई बायको सयंपाक पानी कपडा लत्ता करून कशी का थकत नाई तिच तिले माईत. आन मिया तीची वांवा केली तिले सांगू नोका बरं;कारण म्या हाव जाम कडक गडी आन थे हाय सादी सुदिक. असं न व जरा कदी बावरते मयाशी. पर जगण्याला मया आकार देणारी बया ती. कितीक दूविदा यतात. पोरगी लगन करून दुसऱ्याच्या घरा नांदायला जाते तवा. झिम्मा,फुगडी लगोऱ्या, टिपऱ्या करता करता बालपण जातं. अन उमललेले नवे बदल समजता समजत बी नाई नी बोहल्यावर नवरी बनून सजून धजून जाताना. हरदीत मलून पडलेला चयरा जरी खुलून दिसत असनार.मनात किती विचारांचं वादळच वादळ चाल्ल असतं न. झालं आजपर्यँत पोरीची कर्तव्य पार पल्ली गड्या आता संसार संसार तुया जीवाचा संसार. नांदा सुकान दोगं बी आशीर्वादान. घरात पयले पाऊल टाकलं तवा थोडंसं आनंदी वाटावं थोडंसं कुतूहल अन थोडंसं गोंदर बिंदर मनात यावा असच. पुढे परक्याचं धन मनून गनन्यात आलेली पोरगी दुसऱ्याच्या घरातल धन झाली. कुणाची ती बायको बनून लेकराबाराची माय झाली सून झाली. अन नवा नवा वाटनारा सपरी चा भाग पन आता आपलासा वाटतो हाय नाय आपलंच मनून घेनारी बायको. असे हे आपले अंतरआत्म्याचे ऋणानुबंध कायमचे मी आठवनीच्या मऊशार तावदानी जपून ठेवावे असेच.मले वाटते जन्माले आल्यावर परतेकाचा परतेकाशी कोनता ना कोनता ऋनानुबंध असतोच आन असला बी पायजे;कारन हो जीव हाय न यक दिवस नींगूनस जाचा हाय. कमवलं तेवळ ईतच रायनार हाय मग थे चांगलं काम रावो वाईट. पयसा रावो का जमीन धन दवलत सगळं ईतच रायनार मनजे रायनार. सांगाच यवळच भाऊबंद जीवाभावाचा ऋनानुबंध 

परतेकान जपाव्या कारन काई दिवसाआदी मले दोन ओळी सुचल्या होत्या थ्या बगा " भेटशील तू मला एकदा, समशानभूमी म्हणली आहे... ||जाशील कुठे सोडून मला, मी तुझ्याचसाठी बनली आहे...||

-रेखा उत्तमराव राऊत

चिर्मटलेल्या कागदात

लेखाचे नाव :

चिर्मटलेल्या कागदात

_______________________

  बाप शेती करायचा.

मी ऑफिसात काम करायचो.

बाप पोटासाठी राबराब राबायचा.

मी सहज म्हणून कधी कधी,

हातात औत धरायचो.

हल्ली जोरदार पाऊस आला.

आमच्या पिकाचं नुकसान झालं.

मला फक्त बापाच्या व्यथा

कवितेत मांडता आल्या होत्या.

प्रत्यक्षात मात्र बापाच्या काळजाच्या,

चिंध्या चिंध्या झाल्या होत्या.

... आणि म्हणलं पोटात कसं काय

तू पचवतोस रे बाबा.

बाप हसून म्हणाला...

मी बाप आहे ना रे बाबा.

    जीने जगाची भेट दिली आणि ज्याने जगाचं दर्शन घडवलं ते आईवडील. मी आईवर खूपदा लिहिलय आज वडिलांवर लिहीत आहे. तो वासराहक्काचा ठेवा पुन्हा सातबाऱ्यात चाळून बघतेय. ती वडीलमाया जी कधी व्यक्त होऊ शकत नाही त्या पुन्हा एकदा हिकवात्या नजरेनं न्याहाळून बघते आहे.बाबा ss... Ss... बाबा. मला नवीन वह्या घेऊन द्या बरं जी. माझी शाळा सुरु झालीये. मी अभ्यास कसा करू. माझ्याकडे लिहायला वह्या नाहीत जी. मी आता लिहिणार कशी बरं आणि कसा बरं स्वाध्याय सोडवू. माला जरा धीर धर बाबा आणतीलच वह्या सध्या तर घरात अडचणच सुरु आहे. आणि तुला माहित नाही बी भरणाला सगळा पैसा खर्च झालाय. आहे ते पैसे काही घरखर्चाला आणि मजुरांचं देण द्यायला असू दे बाबांकडे. काय नुसती वह्या वह्या ओरडत असते. माझ्या जुन्या वह्या आहेच की त्या वापर सध्यापूर्त्या.ताईने मालूला समजावत म्हणलं.मालू सध्या लहान असल्याने ती अशी पोरकट वागायची पण ताईने सांगितलेली आपल्या वडिलांची बाब लवकरच लक्षात आली.

      सदा म्हणजे मालू चे वडील.आज जरा लवकरच तालुक्याला निघाले. काल पोर वह्या मागत होती म्हणून सदा पोरीसाठी वह्या पुस्तक खरेदी करायला आलेला. लोकांची पोर शिकतात मोठी होतात. नोकऱ्या करतात. आपली पोरगी झाली म्हणून काय झालं. तिचा ही जीव नवं. तिने का म्हणून शिकू नये. शिकलच पाहिजेत उद्या ती आपल्या पायावर उभी झाली तर या गरीब दरींद्री सदाची गुणी पोर म्हणूनच. म्हणून तो सरळ आज बँकच्या दिशेन चालू लागला. बँकेत गर्दी सकाळपासून असते. इथं ना बसायचं सुख ना खायचं सुख. आपल्या खात्यात असलेले काही पैसे काढतो आणि लेकीला वह्या आणतो म्हणून तो ही रांगेत लागला.जवळजवळ एकदीड वाजला सदाचा नंबर आला आणि खात्यातील काही रक्कम काढून तो वह्या च्या दुकानाकडे चालू लागला.तो पावसाला ही सुरुवात झालेली. पण मोठया ख़ुशीत 

सदाने वह्या खरेदी केल्या आणि गावाकडे निघाला...कुणाला काही कळलं नाही. अचानक गर्दी झाली आणि फक्त एक ऍम्ब्युलन्स चा आवाज आला वं पाहता पाहता रस्त्यावरची गर्दी कमी झाली आणि कोसळणाऱ्या पावसाने फक्त लाल लाल रक्ताचा लोट ही नाहीसा झाला. सगळेच हुरहूर करत होते कुणीतरी एका वाटसरूला दुचाकीने अकस्मात धडकी दिली होती.

      शेतात काम करत बसलेली त्या अपघात झालेल्या रुग्णाची बायको हायमोकडून रडत होती. कुण्या चारदोन नातलगकडून पैश्यांची जमवाजमव करून ताबडतोब पैसे बेडवर ठेऊन ऑपरेशन ची तयारी करण्यात आली... मालू फार गहिवरली होती. तिला कळलं होतं आपल्या वह्या पुस्तकांपेक्षा कपड्या-लत्त्यापेक्षा एका लेकरासाठी त्याचे वडील कितीतरी पटीने महत्वाचे असतात. मला आता वह्या नको पुस्तके नको. मी आहे त्या परिस्तिथीत शिकेन पण... पण...बाबा ss बाबा तुम्ही लवकर बरे व्हा म्हणून विनवणी करु लागली;आणि बरं वागलं....पैसा गेला पण जीव वाचला. कारभारीण चा धनी सुखरूप घरी आला. प्रकृती बरी होण्यासाठी घरी यायला दवाखान्यातून सुट्टी देण्यात आली.सोबत काही सामान होतं. त्यात काही वह्या चिर्मटलेल्या कागदात मालूला मिळाला. ज्याला काहीसे रक्ताचे डाग आणि पावसाने भिजून चिर्मटलेल्या अवस्थेतील पुस्तक पाने दिसली तिला सगळं काही समजले... आणि पुन्हा कधी तीने असा हट्ट केला नाही आणि वडिलांचं नाव मोठं व्हावं म्हणून पुन्हा जोमाने अभ्यास करू लागली.

-विदर्भ एक्सप्रेस 

घरचामाणूस

लेखाचे नाव : *घरचामाणूस*

____________________________________

*श्वास देते का...?*

 *संपलेल्या आशयाला*

 *आस देते का...?*

*त्रासलो गं जिंदगीला*,

*फास देते का...?*

*मोकळा झालोस नाही,*

*मी कुणाच्याहीकडे...||*

*काळजाच्या आत पडल्या*,

*आर्त भेगा नी तडे...||*

*ऐकशील तर सांगतो*,

*काही तास देते का...?*

*मी कुणाचा आधार आहे...||*

*हे जीने पण उधार आहे...||*

*वाटे मला जगावेसे,*

 *काही श्वास देते का...?*

*तुज वाटले तर साथ दे...||*

*मज सोबतीचा हात दे...||*

*आयुष्यात माझ्या,*

*हमखास येते का...?*

*मी खवळतो, शांत होतो...||*

*गारव्याचा प्रांत होतो...||*

*बघ तुझी नी माझी*,

 *एक रास येते का...?*

      विदर्भ एक्सप्रेस ची ही कविता वाचून सदाने चहा पाणी आटोपले न्याहारी केली आणि गोठ्यातील बैल औताला जुतून शेताकडे निघाला.

अरे सदा कुठं निघालास? रामभाऊच्या प्रश्नावर सदा उतरला.रामरामजी!काका काही दिवसांपूर्वी माझा अपघात झाला होता. सातआठ महिने झाले,काही जड काम करता येत नव्हती. आता बरा झालोय तर शेतात जरा औत हाकलून बघतो. असं शेतीवाडी दुसऱ्याच्या हाती देऊन किती दिवस चालायचं!आपलं आपल्यालाच पहा लागते आणि अडीअडचणीत लोकांनी खूप मदत केली. त्यांचंही देन चुकतं केलं म्हणजे भाऊबंदकीचा ऋणानुबंध कायम राहिल. सदा हे लई वाईट झालं म्हणा ;पण सगळ्या नशिबाच्या गोष्टी. हात धुवून बघतो म्हणून नशीब धुवून नाही ना बघता येत. हो ना काका! या आयुष्याचा कुढला डाव कसा पलटेल हे माहित नसणं म्हणजेच कदाचित नशीब. म्हणून नशीबाच नशीब बघत बसो. आपण आपलं कर्म करत राहणं म्हणजे जीवन असणार. नाही का!...हो असच काहीस. बरं काका निघतो मी. या वर्षी तसं सोयाबीन जास्त लावलं आणि तूर पराटी थोडी कमीच आहे. दुखापतीचा माणूस म्हणून थोडीभू-थोडीभू शेती करतो आता. बरं येतो मग म्हणून सदा शेताकडे निघून गेला.रामभाऊही आपल्या कामात व्यस्त झाले.

      माला ची आई ss ओ मालाची आई. काय गं काय झालं!इतकी का जोरात हाक मारत आहेस. अगं काही नाही.काही महिला आपल्या गावात नवीन बचत गट तयार करायचा म्हणत आहे. ह... तर मग!तर मग काय!!अगं ज्या महिला बचत गटात नसेल त्यांचा" बचत गट "तयार करायचा असं म्हणाल्या त्या. तू पण कुण्याचं गटात नाही ;आणि मी सुद्धा. आपण बनवायचा का गं आपला गट. आणि बचत गटाचे फायदे सांगू का? सांग बाई! आता तुला सगळंच माहित असेल. हो. तर बचत गटाचे फायदे असे की आपण शंभर- दोनशे जे काही महिना भरू ती रक्कम आपण बँकेत जमा करायची असते. तत्पूर्वी बचतगटाच खातेपुस्तक काढावं लागते. नंतर आपल्याला आपल्या गटाचे चेकबुकही मिळते. ज्या बँकेत आपला गट जोडला गेलाय त्या बॅंकेच्या नियमानुसार आपल्या बचत ठेवीवर व्याजदर ही मिळते. सोबतच आपल्या गटातील एखाद्या गरजू सभासदाला व्याजदरात कर्ज ही देता येते किंवा गरज पडल्यास बॅंकेतून कर्ज ही घेता येते. आणि बँकेने दिलेले कर्ज दिलेल्या मदतीत परत ही करता येते.वं बँकेतून मिळालेल्या कर्जाच्या पैश्यातून गटाचा एखादा व्यवसाय ही करता येतो किंवा वैयक्तिक पातळीवर शेळ्या मेंढया विकत घेऊन सभासदाला शेळीपालन सारखा फायद्याचा व्यवसायही करता येतो.

आता बाई फायदे तर सांगितले पण तोटे ही ऐक. बरं!तर तोटे असे की गटातून सभासदाने घेतलेले कर्ज दिलेल्या मदतीत नाही भरले तर त्याचे कर्ज वाढतीलच म्हणून वेळेत कर्जाची रक्कम परत करायला हवी सोबतच महिन्याला महिना किस्त भरत राहिल्यास आपल्या गटाचाच फायदा होतो. साधारणतः बचत गट याच साठी आपल्या कुटुंबाला अडीअडचणीत आर्थिक मदत व्हावी. जसं माझ्या मुलीचं लग्न आहे. लग्न करायला पैसा नाही किंवा पोरांचं शिक्षण आहे त्यासाठी बचत गटातून आपल्या योग्य मदत होऊ शकते. बरं बाई मला सगळं पटलं पण एकदा माझ्या घरचा माणूस येऊ दे.त्यांना विचारते आणि सांगते.हो हो विचार ना गं. घरचा माणूस म्हणजे घराचा आधार त्यांना ही विचारलेलं बरं बाई. हो. बरं येते मी जरा आमच्याही घरच्या माणसाला सांगते मी.

-रेखा उत्तमराव राऊत

खंडणी

गडचिरोली

गडचिरोली

_________________________

        गडचिरोलीतील कष्टकरी बांधव मंगळवार दिवस "पोलो "म्हणजे सुट्टीचा दिवस म्हणून पाळतात. तसा नक्षलग्रस्त जिल्हा म्हणून कुणी याच्याकडे तेवढं लक्ष देत नसले तरी निसर्गरम्य अशी पर्यटन स्थळे गडचिरोलीत आहे.

सण एकोणवीसशे ब्याऐंशी मध्ये चंद्रपूर जिल्ह्याच विभाजन होऊन गडचिरोली जिल्हा तयार झाला. महाराष्ट्राच्या छत्तीस जिल्ह्यापैकी गडचिरोली हा सुद्धा एक महत्वाचा जिल्हा.वैनगंगा, गोदावरी, प्राणहिता आणि दिना या गडचिरोलीतील प्रमुख नद्या असल्या तरी गाढवी, खोब्रागडी, पाल वेलोचना, कठाणी, शिवनी, पोर, दर्शनी, पामुलगौतम, इंद्रावती व पर्लकोटा या गडचिरोलीत नद्या आहे. तसं पाहिलं तर पूर्वेकडून इंद्रावती नदीने गडचिरोली जिल्ह्याची सीमा बनवली त्यासोबतच उत्तरेला गाढवी नदी पश्चिमला अर्ध्यादूर वैनगंगा त्यानंतर वर्धा व वैनगंगेचा संगम जो चपराळ्याला होतो हा संगम म्हणजे प्राणीहीता नदी आणि दक्षिणेला गोदावरी नदी अशा प्रकारे या नद्यांनी गडचिरोली जिल्ह्याचा भुभाग सीमारेखा बनवली आहे. खरं सांगायचं तर गडचिरोलीच आकर्षण म्हणजे येथील हिरवळ आणि आदिवासी संस्कृती.

           पर्यटकांचे आकर्षण म्हणलं तर बिनागुंडा धबधबा, मार्कंडा देवस्थान ज्याला विदर्भाची काशी असं देखील म्हणलं जातं. कार्तिक स्वामींनी बांधलेले प्रशांतधाम. तसेच कमलापूर हत्ती कॅम्प जिथे आपल्याला आठ हत्ती पहायला मिळतील. अठरा दशांश पाच किलोमीटर लांबी रेल्वे मार्ग आणि देसाईगंज रेल्वे स्टेशन जे सर्व तांत्रिक सोई सुविधानी परिपूर्ण आहे. इंद्रावती व पर्लकोटा नदीचा संगम ज्याला आपण भामरागड संगम असे ही म्हणतो तिथे अस्वल आणि हरणांचा अधिवास आढळतो.तसेच वढधाम डायनोसोरचे अवशेष पहायला कुणाला आवडणार नाही. प्रकाश आमटेंचा लोकबिरादरी प्रकल्प सुद्धा गडचिरोली जिल्ह्यात आहे. सोबतच पर्यटक म्हणून पाहण्यासारखं मुथलूर हिल स्टेशन, हनुमान मंदिर खोब्रामेंढा, सिंचन प्रकल्प -दिनाप्रकल्प,सहा हेक्टर वर पसरलेले वनवैभव अलापल्ली, चपराळा अभ्यारण्य,जिथे सर्वाधिक आदिवासी जमात वास्तव्यात आहे ते वर्धा वैनगंगा संगमाचे स्थान म्हणजे चपराळा, वैरागड किल्ला, सुरजागड, गागोवा, कोटगल, अरततोंडी, बाबलाई, भामरागड अभ्यारण्य, प्राणहिता अभ्यारण्य,पल्ली जत्रा, लक्कामेटा, तसेच धानोरा यथे टोला या गावापासून दोन किलोमीटर अंतरावर असलेला वराडी डोह जे स्थानिक पर्यटकांना वनभोजन आणि क्षेत्रभेट देण्यासाठी अतिशय सुंदर स्थळ आहे. या वराडी डोहाचा इतिहास म्हणे आधीच्या काळात आराम करायला म्हणून थांबलेली अख्खी वरात इथे डुबून मेली म्हणून या डोहाच नाव वराती डोह. अजून भारी गोष्ट म्हणजे सात बहिणीचा डोंगर . या सात बहिणीच्या डोंगराविषयीं म्हणे अशी अख्यायिका आहे की एका गोवाऱ्याने आपल्या सात मुलींचं संगोपन करता येत नाही म्हणून या डोंगरात सात बहिणी व एक भाऊ भुलवून टाकल्या तेव्हापासून हा डोंगर म्हणजे सात बहिणींचा डोंगर असं नाव पडलं याला.

      "रेला पाटा "म्हणजे आनंदाच्या क्षणी गायले जाणारे आदिवासी गीत. जसा की "रे रे ना ss...रे रे ना s रे रे ना... रेरे ना...रे रे ना sss कितोन गा मामा... पेडी तुन बसंत कितोन गा.... म्हणजे मामा तुझी मुलगी मला आवडली आहे....आणि" इद इरवाल मंडोपे... मंडोपे मरमीना...इरवाल मंडोपे.... नवडरीता मंडोपे.... मंडोपे मरमीना... इद इरवाल मंडोपे..."अशी मंगलकार्य प्रसंगी नृत्याच्या संगतीन चर्मवादनासोबत गायली जाणारी गीत फारच प्रसिद्ध.झाडीपट्टी रंगभूमी माहितेय.... भारी मजा असते. भारी मजा. सुगीच्या दिवसात म्हणजे जेमतेम डिसेंबर महिन्यात अप्रतिम नाट्यकला गडचिरोलीत सादर केल्या जातात.तीच ही झाडीपट्टी रंगभूमी.ज्यात निसर्गप्रेमी आदिवासी संस्कृती चे विलोभनीय दृश्य बघायला मिळते.येथील मुख्य पीक भात असून मोहफुले गोळा करणे, तेंदूपत्त्याचे मुडके बनवणे, चार -डिंक गोळा करणे, यरुण्या, कसूमफुल, टेंभूर, सिंदोल्या गोळा करणे असे किरकिर उपजीविकेचे छोटे मोठे कामधंदे केले जातात. तसेच धानोरा बाजारपेठ चांगल्या दर्जाचे कपडे मिळणारी बाजारपेठ असून खरेदीसाठी वडसाच महत्व ही तितकंच आहे. तसेच कवयित्री संगीता ठलाल या देखील कुरखेडा गडचिरोलीच्या असून आपल्या लेखणीतून समाजाच प्रबोधन त्या करत असतात. उंच उंच साग बांबू हे आकर्षण गडचिरोली नक्कीच दाखवते. सोबतच बांबू ची भाजी किंवा यर्वाची भाजी इथं आवडीनं खाल्ली जाते जी हातापायाला गरम आहे. असा उपयोग बांबूच्या भाजीचा. बांबू झाकून आणायचं छिलून टाकायचं,शिजवायची आणि घासून टाकायची मग तेल मीठ टाकून फोडणी देऊन खाल्याने थंडी मारत नाही. हातपाय हेकडे होत नाही असं पूर्वीचे लोकं सांगतं. तसं गडचिरोलीत एकूण बाराच तालुके आहे पण प्राणी संपत्ती वन वैभवाने नटलेली गडचिरोली जिथे कमी शहरीकरण आढळून येत. दुर्मिळ अशा कला संस्कृतीचा वारसा आजही जतन आणि संगोपन करत आहे.

-रेखा उत्तमराव राऊत

खंडणी

ओल्या सांजवेळी...

ओल्या सांजवेळी...

घरात होतं तळ साचलेलं,

भोवती काळोख दाटला होता...||

कुठे होती तिथं निद्रा,

सर्वत्र दीन अंधार होता...||

ओल्या सांजवेळी...

टिचभर पोट ते काहूर काढत होतं

थोडेसेही नव्हतेच भांड्यात अन्न...||

जगण्याचा एक असाही पैलू

मनास करीत होता खिन्न...||

ओल्या सांजवेळी...

हृदय होतं भरून आलेलं

आणि होती निराश मने...||

हतबल होत्या भावना

काय नशिबी आले जीने...||

ओल्या सांजवेळी...

ज्याचा त्याचा तो ;पण

कुणी नाही आपला होता...||

कोण कुणाचा आपुलकीचा

कोण कुणाचा आधार होता...||

ओल्या सांजवेळी...

लिंपून काढला त्याला ;पण

कुड गेला होता खचून...||

ओलं लागलं त्याला

पेंड गेला पडून...||

ओल्या सांजवेळी...

नभात वीज थय्या नाचत होती

अशी रात्र होती भयाण...||

ढगाचे गर्जने दचकवत होते

परिस्थिती किती होती भयाण...||

ओल्या सांजवेळी...

कधी कोसणे त्या देवाला

वेळ संपता संपत नव्हती... ||

हरलो नाही परिस्थिला... पण

परिस्थिती ही हरत नव्हती...||

ओल्या सांजवेळी...

पोटात अन्नाचा कण नाही की

काय ही बघ सत्वपरीक्षा...||

पाणीही पिण्याची इच्छा नाही

झोपमोड त्या डोळ्यांना

मदतीची न कुणाची समीक्षा...||

-रेखा उत्तमराव राऊत 

पंढरीची वारी

पंढरीची वारी:

चला आनंदी आनंदे,

करू पंढरीची वारी...||

विठूराया रखुमाई,

साऱ्या दुःखातून तारी...||

भजनाच्या पक्तीसंगे,

टाळ मृदूंगाची साथ...||

पंढरपूरासी वारी,

निघालीया दिनरात...||

धोतराची जोडी संग,

आहे पागोट नी शेला...||

ओढ तुझी मनामध्ये,

सांगा हो चंद्रभागेला...||

आणली गं तुझ्यासाठी,

चोळी आणिक लुगडी...||

रुसू नको रखुमाई,

आली घालत फुगडी...||

वारीतल्या मुक्कामाची,

गाठभेट भक्तीभावे...||

क्षीण हरे, स्फूर्ती येई,

विठू नाम मुखी घ्यावे...||

वारी होई भक्तीमय,

गाऊ तुक्याचे अभंग...||

देई सुखार्शीवाद हो!

रखुमाई पांडुरंग...||

भूक तहान हरली,

भक्तीमध्ये विठुराया...||

मायबापा -परी तुझी,

आहे हो आभाळमाया...||

रखुमाई माय माझी,

करी भक्ताची राखण...||

विठ्ठलाचे आहे बंधू,

साधे भोळे एक मन...||

विठ्ठलाची वारी करी,

सकलाचे याप दूर ....||

विठू विठू गजराचा,

पंढरीत एक सूर...||

मुखी विठ्ठल विठ्ठल,

नाम घेऊनी सुरात...||

विठू माझा सावळा गं,

आहे पंढरपूरात...||

पायी पायी येतो देवा,

बळ देई हो उरात...||

पांडुरंग बैसला गं,

माझ्या मनाच्या घरात...||

-रेखा उत्तमराव राऊत

(विदर्भ एक्सप्रेस )

यवतमाळ

(वऱ्हाडी कवयित्री )

विठू

  लेक करतो पेरणी, त्याच्या कष्टाला फळ दे...||

   येवो पेलता संकटा, विठू एवढे बळ दे...||

अतोनात नको पूर, उभं राहाया तळ दे...||

छत गळक्या घरा हो, मग पाण्याची झळ दे...||

      -रेखा